Sun Wukong narodził się z potężnego magicznego kamienia, który znajduje się na szczycie góry Huaguo. Według filozofii taoistycznej kamień ten czerpie energię z nieba (yang), które ma charakter pozytywny, oraz z ziemi (yin), która ma charakter negatywny, dzięki czemu jest w stanie tworzyć żywe istoty. Kamień tworzy magiczne łono, które pewnego dnia pęka, tworząc kamienne jajo wielkości piłki.
Kiedy wiatr wieje na jajo, zamienia się ono w kamienną małpę. Kiedy porusza oczami, dwa promienie złotego światła strzelają w kierunku Jadeitowego Pałacu i zaskakują Jadeitowego Cesarza. Kiedy widzi światło, nakazuje dwóm swoim oficerom zbadać sprawę. Donoszą oni o kamiennej małpie i o tym, że światło słabnie, gdy małpa je i pije. Jadeitowy Cesarz uważa, że nie ma w nim nic specjalnego.
W górach małpa dołącza do grupy innych dzikich małp. Po zabawie małpy regularnie kąpią się w strumieniu. Pewnego dnia postanawiają poszukać źródła strumienia i wspinają się na górę do wodospadu. Ogłaszają, że ten, kto przejdzie przez wodospad, znajdzie źródło strumienia i wyjdzie z powrotem, zostanie ich królem. Kamienna małpa zgłasza się na ochotnika i wskakuje do wodospadu.
Kamienna małpa znajduje duży żelazny most nad rwącą wodą, po drugiej stronie którego znajduje się jaskinia. Przekonuje inne małpy, aby również wskoczyły do wody, i zamieniają ją w swój dom. Następnie przypomina im o wcześniejszej deklaracji, więc ogłaszają go swoim królem. Zajmuje tron i nazywa siebie Przystojnym Małpim Królem. Szczęście to nie trwa długo. Kiedy umiera jeden z jego starszych przyjaciół małp, Małpi Król jest bardzo smutny. Postanawia opuścić swoją wyspę na własnoręcznie zbudowanej tratwie, aby odnaleźć Nieśmiertelnego, który nauczy go, jak pokonać śmierć.
Wypływa na brzeg i wędruje po okolicy. Ludzie widzą go i uciekają, niepewni jego małpiego wyglądu. Zabiera kilka ubrań, które zostały wywieszone do wyschnięcia, i kontynuuje podróż pieszo. Z twarzą ukrytą pod kapturem przemierza miasta i widzi wiele przykładów ludzkiej degeneracji i występków. Kontynuuje podróż i wkracza do lasu. Małpi Król słyszy drwala śpiewającego interesującą piosenkę i kiedy pyta go o jej pochodzenie, dowiaduje się, że nauczył go jej nieśmiertelny mieszkający w lesie.
Małpi Król dociera do wejścia do świątyni, w której mieszka magiczny taoistyczny mistrz sztuk walki o imieniu Puti Zushi. Puti Zushi początkowo odmawia wpuszczenia go, ale Małpi Król nie chce odejść i czeka przed wejściem przez wiele miesięcy. Puti Zushi jest pod wrażeniem wytrwałości Małpiego Króla i pozwala mu wejść. Przyjmuje Małpiego Króla jako ucznia, nadając mu swoje imię religijne „Sun Wukong” i uczy go wielu zaawansowanych praktyk taoistycznych, w tym Drogi Nieśmiertelności.
Później radzi Sun Wukongowi, aby nigdy nie popisywał się niepotrzebnie swoimi umiejętnościami, ponieważ inni mogą poprosić go o nauczenie ich, a jeśli to zrobi, mogą oni spowodować kłopoty, ale jeśli ich nie nauczy, będą mieli do niego żal. Następnie zabrania Sun Wukongowi ujawniania, kto go uczył, a lojalny Małpi Król obiecuje, że nigdy nie ujawni tożsamości swojego mistrza. Później, ilekroć Sun Wukong jest pytany o swoje moce i umiejętności, szczerze odpowiada, że wszystkiego nauczył się we śnie. Jednak w pozostałej części książki Sun Wukong jest wielokrotnie określany jako członek „sekty Monad”.
Po powrocie do domu Małpi Król dowiaduje się, że demon zwany Królem Zamieszania porywa małpy z Góry Kwiatów i Owoców, aby wykorzystać je jako niewolników. Następnie zabija demona i jego sługi, ratując porwane małpy. Przywozi również całą zbrojownię pobliskiego kraju dla swoich poddanych, ale nie jest w stanie znaleźć broni odpowiedniej dla siebie. Słysząc, że Królowie Smoków posiadają wiele skarbów, przemierza oceany i odnajduje pałac Króla Smoków.
Przy wejściu Sun Wukong prosi o przedstawienie go, ale Król Smok Ao Guang nakazuje swoim strażnikom, aby go odprawili. Sun Wukong i tak wchodzi do środka, ignorując protesty strażników i twierdząc, że Król Smok musi być zdezorientowany, skoro odsyła innego króla. W środku przedstawia się i zachęca Króla Smoka, aby dał mu broń. Szybko zdając sobie sprawę, że Sun Wukong jest dość groźny, Król Smok udaje chęć i gościnność, nakazując swoim podwładnym przynieść jedną broń po drugiej. Sun Wukong testuje każdą z nich, ale żadna nie jest wystarczająco solidna dla Małpiego Króla, który jest niezadowolony z sytuacji.
Sun Wukong zdobywa następnie złocistą laskę Ruyi Jingu Bang/Ding Hai Shen Zhen, stabilizator Czterech Mórz i skarb Ao Guanga. Małpi Król jest jedyną istotą wystarczająco silną, aby władać tą bronią przypominającą laskę, i od razu nawiązuje się między nimi więź. Złota laska może zmieniać swój rozmiar, wydłużać się, latać i atakować przeciwników zgodnie z wolą swojego pana. Waży 13 500 jīn, czyli 7960 kg. Kiedy Małpi Król nie używa tej broni, zmniejsza ją do rozmiarów igły do szycia i przechowuje w uchu.
Oprócz magicznej laski Małpi Król namawia Smoczego Króla, aby podarował mu strój godny króla. Smoczy Król wzywa na pomoc innych Smoczych Królów, którzy przybywają i dają Sun Wukongowi złotą kolczugę, parę smoczych ochraniaczy na ramiona, czapkę z piór feniksa i buty do chodzenia po chmurach. Sun Wukong dziękuje Smoczym Królom i odchodzi szczęśliwy.
Po powrocie na górę Wukong demonstruje nową broń swojemu plemieniu małp i przyciąga uwagę innych bestialskich mocy, które chcą się z nim sprzymierzyć. Tworzy bractwo Siedmiu Mędrców wraz z
Królem Byków, Królem Gadów, Królem Roców, Królem Duchów Lwów, Królem Duchów Makaków i Królem Duchów Małp Krótkonosych.
Król Małp, skazany na śmierć za wyłudzanie pieniędzy od Królów Smoków, przeciwstawia się próbom piekła, by odebrać mu duszę. Wymazuje swoje imię z Księgi Śmiertelników, zbioru książek, które rzekomo zawierają imiona wszystkich żyjących śmiertelników i mają zdolność manipulowania długością życia, wraz z imionami wszystkich znanych mu małp. Dziesięciu królów zgłasza to Jadeitowemu Cesarzowi. Niebiańska armia wykorzystuje wszystko, próbując nawet całkowicie wymazać go z istnienia, ale ostatecznie ponosi porażkę.
Mając nadzieję, że awans i ranga wśród bogów sprawią, że będzie łatwiej nim zarządzać, Jadeitowy Cesarz zaprasza Małpiego Króla do Nieba. Małpi Król wierzy, że otrzyma zaszczytne miejsce wśród bogów, ponieważ powiedziano mu, że zostanie „Obrońcą Koni”, co jest fantazyjnym terminem wymyślonym przez Niebiosa dla stajennego, najniższego stanowiska w niebie. Kiedy odkrywa znaczenie statusu w Niebie i to, że otrzymał najniższą pozycję, Małpi Król uwalnia Konie Chmur z stajni, a następnie wraca do swojego królestwa i ogłasza się Wielkim Mędrcem Równym Niebu.
Niebo niechętnie uznaje jego samozwańczy tytuł po tym, jak Złota Gwiazda odradza Nefrytowemu Cesarzowi pochopne podejmowanie działań wojskowych przeciwko „zuchwałemu, niegrzecznemu i bezczelnemu” małpowi, ostrzegając, że niepowodzenie w pokonaniu Małpy zaszkodzi reputacji Nieba. Złota Gwiazda radzi Nefrytowemu Cesarzowi, aby pozornie zaspokoił próżność Sun Wukonga, traktując go jak zwierzę domowe, i zaprosił go z powrotem do Nieba, aby powstrzymać go przed sprawianiem kłopotów na ziemi. Jadeitowy Cesarz zgadza się, po tym jak Złota Gwiazda śmieje się, że w rzeczywistości ten fantazyjny tytuł jest bezsensownym żartem, ujawniającym zbytnią pewność siebie Sun Wukonga i jego ignorancję w kwestii ważnych spraw Nieba.
Sun Wukong podejrzewa pułapkę, ale jest szczęśliwy, gdy Złota Gwiazda, pełniąca rolę wysłannika, zwraca się do niego jako do Wielkiego Mędrca Równego Niebu i wręcza mu oficjalne dokumenty. Złota Gwiazda informuje Sun Wukonga, że otrzymał on znacznie ważniejsze stanowisko „Strażnika Niebiańskiego Ogrodu Brzoskwiniowego”, które miłośnik brzoskwiń Sun Wukong przyjmuje. Później, gdy siedem niebiańskich dziewcząt zostaje wysłanych przez Królową Matkę Xi Wangmu, aby zerwać brzoskwinie na Królewską Ucztę, Sun Wukong odkrywa, że wszyscy ważni bogowie i boginie zostali zaproszeni na ucztę, z wyjątkiem niego. Kiedy mówi dziewczynom, że jest Wielkim Mędrcem Równym Niebiosom, dziewczyny chichoczą, odpowiadając, że wszyscy w Niebie wiedzą, że jest on jedynie nieśmiertelnym, który opiekuje się ogrodem brzoskwiniowym. Oburzenie Małpiego Króla zamienia się wtedy w otwarte wyzwanie.
Podczas przygotowań do królewskiego bankietu Sun Wukong zakrada się, aby skosztować wykwintnych potraw i napić się królewskiego wina. W stanie upojenia alkoholowego Małpi Król wędruje po niebie, podczas gdy wszyscy bogowie i boginie są w drodze na bankiet. Dociera do wysokich poziomów pałacu, które władze nieba pozostawiają bez ochrony, ponieważ dostęp do nich mają tylko bóstwa o najwyższej i najczystszej mocy duchowej. Kiedy uświadamia sobie, że znajduje się na szczycie 33 poziomów niebiańskiego pałacu, Sun Wukong kradnie i spożywa pigułki nieśmiertelności Laozi oraz brzoskwinie nieśmiertelności Xi Wangmu, zabiera resztki królewskiego wina Jadeitowego Cesarza, a następnie ucieka z powrotem do swojego królestwa, aby przygotować się do buntu.
Jadeitowy Cesarz odrzuca radę Złotej Gwiazdy, aby znaleźć inny pokojowy sposób na poradzenie sobie z Sun Wukongiem i nakazuje swoim siłom mobilizację. Śmiejąc się nieustannie i w pełni ciesząc się sobą, dzięki połączeniu umiejętności walki, przebiegłości i błyskotliwych, kreatywnych reakcji na wiele różnych rodzajów potężnej broni niebiańskiej użytej przeciwko niemu, Małpi Król samodzielnie pokonuje armię 100 000 niebiańskich wojowników, wszystkie 28 konstelacji,
Nezha i wszystkich Czterech Niebiańskich Królów.
Następnie przybywa Guanyin, Bodhisattwa Miłosierdzia, wraz ze swoim uczniem Muzha/Moksha. Guanyin wysyła Muzhę, aby zbadał sytuację i walczył z Sun Wukongiem. Muzha zostaje pokonany, a następnie Guanyin sugeruje, aby bratanek Jadeitowego Cesarza
Erlang Shen walczył z Wukongiem. Wukong i Erlang są równymi przeciwnikami i ostatecznie obaj zamieniają się w przerażające postacie, co odstrasza małpią armię Wukonga. Sun Wukong jest zniechęcony i zamienia się w rybę, aby uciec, a następnie obaj zmieniają się w coraz potężniejsze istoty, aż w końcu Laozi rzuca swoim diamentowym jadeitowym pierścieniem w Wukonga od tyłu, gdy ten walczy, ogłuszając go i umożliwiając Erlangowi związanie go.
Po kilku nieudanych próbach egzekucji Sun Wukong zostaje zamknięty na 49 dni w ośmiokierunkowym tyglu Laozi, aby zostać destylowanym przez ogień samadhi na eliksir; pozwoli to Laozi odzyskać pigułki długowieczności. Ogień tygla jest wystarczająco gorący, aby spalić istoty o tak niewyobrażalnej mocy, że mogą rywalizować z samym Buddą.
Kiedy 49 dni później kocioł zostaje otwarty, Małpi Król wyskakuje z niego, przeżywając dzięki ukryciu się w rogu oznaczonym trigramem wiatru, gdzie ogień jest słabszy. Ciepło z ogni samadhi wzmocniło jego ciało, czyniąc go silniejszym niż kiedykolwiek wcześniej i odpornym na większe obrażenia. Ciepło daje mu nową zdolność; Małpi Król może teraz rozpoznawać zło dzięki swoim nowym Złotym Ognistym Oczom. Sun Wukong następnie niszczy tygiel i udaje się do głównej komnaty Nieba, aby stawić czoła Jadeitowemu Cesarzowi i jego starszym doradcom.
Jadeitowy Cesarz i władze Nieba zwracają się do Buddy, który przybywa osobiście ze swojej świątyni na Zachodzie. Po wysłuchaniu Sun Wukonga, który argumentuje, że to on powinien zostać nowym Jadeitowym Cesarzem, Budda zawiera zakład, że Małpi Król nie zdoła uciec z jego dłoni. Małpi Król zadowolony przyjmuje zakład. Skacze i leci aż do krańca wszechświata. Nie widząc tam nic poza pięcioma wysokimi filarami, Małpi Król wierzy, że dotarł do końca wszelkiego istnienia.
Aby udowodnić swoją rację, oznacza filar frazą ogłaszającą go Wielkim Mędrcem Równym Niebiosom i oddaje mocz na środkowy filar. Następnie skacze z powrotem i wraca do dłoni Buddy, aby ogłosić swoje zwycięstwo w zakładzie. Sun Wukong jest bardzo zaskoczony, gdy odkrywa, że pięć „filarów”, które znalazł, to jedynie palce dłoni Buddy, i nie może w to uwierzyć. Kiedy Małpi Król próbuje uciec z dłoni, Budda zamienia swoją dłoń w górę skał, wysyłając Sun Wukonga z powrotem na ziemię.
Zanim Małpi Król zdążył podnieść górę, Budda zamknął go tam, używając papierowego talizmanu z mantrą Om Mani Padme Hum napisanej złotymi literami. Małpi Król pozostał uwięziony w dybach przez pięćset lat, aby „nauczyć się cierpliwości i pokory”, z głową i rękami wystającymi jedynie z podstawy góry. Budda nakazuje dwóm duchom ziemi karmić Małpiego Króla żelaznymi kulkami, gdy jest głodny, i stopioną miedzią, gdy jest spragniony.
Pięćset lat później bodhisattwa Guanyin poszukuje uczniów, którzy będą chronić pielgrzyma w podróży na Zachód w celu odzyskania sutr buddyjskich. Słysząc to, Małpi Król oferuje swoją pomoc pielgrzymowi, Tang Sanzangowi, mnichowi z dynastii Tang, w zamian za wolność po zakończeniu pielgrzymki. Rozumiejąc, że Sun Wukong będzie trudny do kontrolowania, Guanyin daje Tang Sanzangowi prezent od Buddy: magiczną opaskę, której nie można zdjąć, gdy Małpi Król zostanie nakłoniony do jej założenia. Kiedy Tang Sanzang recytuje określoną sutrę, opaska zaciska się i powoduje nieznośny ból głowy. Guanyin daje Małpemu Królowi trzy specjalne włosy, które mogą być użyte tylko w nagłych wypadkach. Pod nadzorem Tang Sanzanga Małpi Król otrzymuje pozwolenie na podróż na Zachód.
W całej powieści Małpi Król wiernie pomaga Tang Sanzangowi w jego podróży do Indii. Dołącza do nich Zhu Bajie i Sha Wujing, którzy towarzyszą mnichowi, aby odpokutować za swoje poprzednie zbrodnie. Bezpieczeństwo Tang Sanzanga jest nieustannie zagrożone przez demony i inne nadprzyrodzone istoty, a także bandytów, którzy wierzą, że zjadając ciało Tang Sanzanga, uzyskają nieśmiertelność i wielką moc. Małpi Król często pełni rolę ochroniarza Tang Sanzanga, aby zwalczać te zagrożenia. Grupa napotyka osiemdziesiąt jeden trudności, zanim osiąga swój cel i bezpiecznie wraca do Chin.
Podczas podróży Małpi Król poznaje cnoty i nauki buddyzmu. Tam Małpi Król osiąga stan buddy, stając się „Zwycięskim Walczącym Buddą” za swoją służbę i siłę, co uwalnia go od magicznego diademu jako nagroda za jego wkład w pielgrzymkę. Okazuje się, że Małpi Król wie o losie Tang Sangzanga, a także posiada wiedzę na wiele innych tematów, ponieważ trzykrotnie wiedział, że mnich ma cierpieć, a także wyleczył króla, który chorował od wielu lat, i znał właściwości ziół, o których nikt inny nie wiedział. Wukong wspomina również, że jest przysięgłym bratem Erlang Shena.
Po powrocie z Indii i rozpowszechnieniu buddyzmu w Chinach poprzez buddyjskie pisma święte, Wukong wraz ze swoim mistrzem i młodszymi uczniami zamieszkał na górze Lingshan, gdzie spędził resztę swojego boskiego życia. Jednak nieświadomy tego Małpi Król nadal budził nieufność Niebios, które żywiły do niego urazę z powodu jego niesławnej reputacji „niszczyciela Niebiańskiego Pałacu”. Aby utrzymać go w ryzach i pod kontrolą dworu, zadbano o to, by magiczna korona pozostała na jego głowie jako środek bezpieczeństwa, choć niewidoczna, aby Wukong był przekonany, że jest od niej wolny.
W pewnym momencie swojego wiecznego życia Sun Wukong zrezygnował ze stanowiska Zwycięskiego Walczącego Buddy i wycofał się na górę Huaguo, aby ponownie cieszyć się prostymi radościami wraz ze swoim małpim plemieniem jako ich ukochany Przystojny Małpi Król, ponieważ uznał Niebiańskie Zasady za uciążliwe i pragnął całkowitej wolności. Co więcej,
Stary Małpiszon w rozdziale 6 sugeruje, że innym powodem, dla którego porzucił buddyzm, o który tak ciężko walczył, była utrzymująca się miłość do
Baigujing, którą musiał trzykrotnie zabić, mając nadzieję, że jego serce przestanie cierpieć.
Oczywiście nieufność i uraza Niebiańskiego Dworu pozostały, a jego decyzja o rezygnacji z życia w niebie tylko podsyciła ogień. Pomimo wszystkich jego wysiłków w drodze do odkupienia, które przyniosły mu dojrzałość, mądrość i buddyzm, bóstwa Dworu nadal postrzegają obecność Wukonga jako potencjalne zagrożenie i stały czynnik zastraszający ze względu na jego przytłaczającą sprawność i złą reputację. W obawie, że historia może się powtórzyć, Jadeitowy Cesarz wysłał swojego siostrzeńca Erlang Shena, aby poprowadził Niebiańską Armię z zadaniem zniszczenia Góry Huaguo i wymordowania krewnych Wielkiego Mędrca, aby zmusić Wukonga do powrotu na swoje niebiańskie stanowisko.
Jednak jako przysięgły brat i przyjacielski rywal Wukonga, a także z powodu żywiłej przez całe życie urazy do swojego wuja za kosmiczną niesprawiedliwość, jaką wyrządził jemu i jego matce, Erlang potajemnie i dobrowolnie pomógł Wukongowi w osiągnięciu całkowitej wolności, zasadniczo knując bunt przeciwko Niebiańskiemu Dworowi. Kiedy nastąpiła prewencyjna inwazja na górę Huaguo, Wukong stanął twarzą w twarz z Niebiańską Armią, aby pomścić swoich poległych krewnych, i w trakcie tej walki stoczył pojedynek z Erlangiem. W kulminacyjnym momencie bitwy magiczna diadem Wukonga zadziałał, dając Erlangowi okazję do zadania „ciosu kończącego”.
W rezultacie wszystkie elementy ich planu ułożyły się w całość, pozwalając Wukongowi na celowe zabicie się po pokonaniu i podzielenie swojej duszy na sześć relikwii, z których każda odpowiadała określonemu zmysłowi, a następnie rozdzielenie ich przez Erlanga między
Czarnego Niedźwiedzia Guai (
oczy),
Żółtemu Mędrcowi Wiatru (
uszy),
Żółtej Brwi (
nos),
Mistrzem Tao z Setką Oczu (
język), oraz
Królem Byków (
ciało), a
umysł zatrzymał sam Erlang. Złamana skorupa Wukonga została następnie zamknięta w kamieniu narodzin, a Erlang ujawnił swoje plany
swoim sześciu innych przysięgłych braciach o sprawdzeniu wartości reinkarnacji Sun Wukonga, gdyby ta miała nastąpić.
Minęły wieki od śmierci Wielkiego Mędrca, a pozostałość jego ducha ostatecznie reinkarnowała się w jego duchowego następcę znanego jako
Wybrańca, bezimiennego, śmiertelnego wojownika-małpę z góry Huaguo, którego zadaniem było wyruszenie w podróż z Chin do Indii, aby odzyskać sześć zmysłów Wielkiego Mędrca, aby nosić zarówno jego imię, jak i naturę. Wraz z tym odrodzeniem, zamach stanu Wukonga i Erlanga naprawdę się rozpoczął.